बालसंगोपन योजना : पात्रता, लाभ, कागदपत्रे आणि अर्ज प्रक्रिया जाणून घ्या!

महाराष्ट्रातील काही मुलांना कौटुंबिक परिस्थितीमुळे संगोपन, शिक्षण आणि दैनंदिन गरजांसाठी विशेष आधाराची आवश्यकता असते. अशा मुलांना शक्यतो संस्थेत दाखल करण्याऐवजी कौटुंबिक वातावरणात संगोपन आणि विकासाची संधी मिळावी, हा बाल संगोपन (Bal Sangopan Yojana) योजनेमागील मुख्य उद्देश आहे. महाराष्ट्र शासनाने जारी केलेल्या शासन निर्णयानुसार या योजनेचे नाव “क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बालसंगोपन योजना” (Bal Sangopan Yojana) असे करण्यात आले आहे. त्याच शासन निर्णयातून योजनेच्या सुधारित मार्गदर्शक सूचना लागू करण्यात आल्या.

बालसंगोपन योजना – Bal Sangopan Yojana:

बाल संगोपन (Bal Sangopan Yojana) योजना 0 ते 18 वर्षे वयोगटातील काळजी व संरक्षणाची गरज असलेल्या पात्र बालकांसाठी आहे. शासन निर्णयात अनाथ, निराधार, निराश्रित, बेघर किंवा इतर कारणांमुळे संरक्षण व निवाऱ्याची गरज असलेल्या बालकांचा समावेश करण्यात आला आहे.

योजनेत पात्रतेच्या विविध परिस्थितींचा विचार केला जातो.

बालसंगोपन योजना पात्रता

अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांनुसार खालीलपैकी काही परिस्थितींमध्ये असलेली बालके पात्र ठरू शकतात:

• अनाथ बालके किंवा ज्यांच्या पालकांचा शोध लागत नाही आणि ज्यांना दत्तक देणे शक्य नाही अशी बालके.
• एका पालकाचा मृत्यू, घटस्फोट, विभक्त राहणे, परित्याग, अविवाहित मातृत्व, गंभीर आजार किंवा पालक रुग्णालयात असणे अशा कारणांमुळे एक पालक असलेली बालके.
• कुटुंबातील गंभीर वाद, कौटुंबिक संघर्ष किंवा न्यायालयीन वादामुळे प्रभावित बालके.
• काही गंभीर आजारांनी बाधित पालकांची बालके.
• काही विशेष परिस्थितीत दिव्यांग, HIV बाधित, कर्करोगग्रस्त किंवा इतर गंभीर परिस्थितीत असलेली बालके.
• रस्त्यावर राहणारी, शाळेत न जाणारी किंवा बालकामगार असलेली बालके.
• कौटुंबिक हिंसाचाराच्या परिस्थितीत प्रभावित बालके.
• इतर विशेष संरक्षणाची आवश्यकता असलेली बालके.

याचा अर्थ असा नाही की वरीलपैकी कोणतीही एक परिस्थिती सांगितली की लाभ आपोआप मंजूर होतो. संबंधित प्रकरणाची तपासणी आणि बाल कल्याण समितीची प्रक्रिया महत्त्वाची असते.

बालसंगोपन योजनेत किती लाभ मिळतो?

बाल संगोपन (Bal Sangopan Yojana)योजनेअंतर्गत देण्यात येणाऱ्या परिपोषण अनुदानात वाढ नमूद करण्यात आली आहे.

प्रत्यक्ष देय रक्कम जाणून घेण्यासाठी मात्र संबंधित जिल्हा महिला व बाल विकास कार्यालयाकडून किंवा अद्ययावत शासन निर्णयातून खात्री करणे योग्य आहे.

बालसंगोपन योजनेचा लाभ किती वर्षे मिळतो?

लाभाचा कालावधी प्रत्येक प्रकरणाच्या परिस्थितीनुसार वेगळा असू शकतो.

काही पात्र श्रेणीतील बालकांना 18 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत लाभ देण्याची तरतूद आहे. यामध्ये अनाथ बालके, काही विशिष्ट गंभीर परिस्थितीतील बालके आणि काही इतर पात्र श्रेणींचा समावेश आहे.

मात्र कौटुंबिक कलह, तुरुंगात असलेले पालक, भिक्षेकरी गृहातील पालक किंवा कौटुंबिक हिंसाचारासारख्या प्रकरणांमध्ये लाभाचा कालावधी संबंधित परिस्थिती आणि आदेशानुसार ठरू शकतो. काही प्रकरणांत ठरावीक कालावधी किंवा 18 वर्षे यापैकी जे आधी येईल तो कालावधी लागू होतो.

म्हणून प्रत्येक लाभार्थ्यासाठी “सर्वांनाच 18 वर्षांपर्यंत पैसे मिळतील” असे सरसकट म्हणणे योग्य नाही.

एका कुटुंबातील किती मुलांना लाभ मिळतो?

सामान्य परिस्थितीत एका कुटुंबातील दोन बालकांना बाल संगोपन (Bal Sangopan Yojana) योजनेचा लाभ देण्याची तरतूद शासन निर्णयात आहे.

मात्र काही विशेष परिस्थितींमध्ये अपवाद आहे. उदाहरणार्थ, कोविड-19 किंवा नैसर्गिक/कृत्रिम आपत्तीमुळे दोन्ही पालकांचा मृत्यू झालेल्या कुटुंबात दोनपेक्षा अधिक मुले असल्यास त्या बालकांनाही लाभ देण्याची तरतूद करण्यात आली आहे.

बालसंगोपन योजना कागदपत्रे

बाल संगोपन (Bal Sangopan Yojana) योजनेचा लाभ घेण्यासाठी प्रकरणानुसार कागदपत्रे बदलू शकतात. शासन निर्णयात नमूद केलेल्या कागदपत्रांमध्ये प्रामुख्याने पुढील कागदपत्रांचा समावेश आहे:

• रहिवासी दाखला
• बालक आणि पालकांचे आधार कार्ड
• वार्षिक उत्पन्न अडीच लाख रुपयांपेक्षा कमी असल्याचा तलाठी/तहसीलदार यांचा दाखला
• आई किंवा वडिलांचा, अथवा दोन्ही पालकांचा मृत्यू दाखला — लागू असल्यास
• बालक आणि पालकाचा घरासमोरील फोटो
• बालकाचा जन्मतारखेचा दाखला
• शाळेचा दाखला/बोनाफाईड किंवा आवश्यकतेनुसार मागील इयत्तेची गुणपत्रिका
• बँक पासबुकची प्रत
• बालकाचा सांभाळ करणाऱ्या व्यक्तीचे हमीपत्र — लागू असल्यास
• गंभीर आजार, कौटुंबिक हिंसाचार किंवा इतर विशेष परिस्थितीनुसार वैद्यकीय प्रमाणपत्र, पोलीस अहवाल किंवा इतर संबंधित कागदपत्रे.

लक्षात ठेवा

सर्व अर्जदारांना वरील प्रत्येक कागदपत्र आवश्यक असेलच असे नाही. बालकाच्या परिस्थितीनुसार संबंधित कागदपत्रे मागितली जाऊ शकतात.

बालसंगोपन योजना अर्ज कसा करायचा?

बाल संगोपन (Bal Sangopan Yojana) योजनेची प्रक्रिया केवळ फॉर्म भरून संपत नाही. अर्जाची छाननी, सामाजिक तपासणी आणि संबंधित समितीचा निर्णय या प्रक्रियेत महत्त्वाचे टप्पे आहेत.

सोप्या भाषेत प्रक्रिया अशी समजता येईल:

अर्ज → कागदपत्रांची छाननी → सामाजिक तपासणी/गृहभेट → बाल कल्याण समितीचा विचार → मंजुरी → लाभ वितरण

शासन निर्णयानुसार अंगणवाडी सेविका, स्वयंसेवी संस्था, जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी कार्यालय, बाल विकास प्रकल्प अधिकारी कार्यालय किंवा संबंधित बाल संरक्षण यंत्रणेमार्फत अर्ज सादर करण्याची व्यवस्था आहे.

अर्ज कुठे करायचा?

बाल संगोपन (Bal Sangopan Yojana) योजनेचा लाभ मिळण्यासाठी खालीलपैकी संबंधित ठिकाणी अर्ज करण्याची तरतूद नमूद आहे:

• अंगणवाडी सेविका
• स्वयंसेवी संस्था
• जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी कार्यालय
• बाल विकास प्रकल्प अधिकारी कार्यालय
• जिल्हा बाल संरक्षण कक्ष
• संबंधित बाल संरक्षण समित्या/यंत्रणा

स्थानिक पातळीवरील अर्जाची नेमकी पद्धत जिल्ह्यानुसार उपलब्ध सुविधांनुसार बदलू शकते. त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी आपल्या जिल्ह्यातील जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी कार्यालयाशी संपर्क करणे उपयुक्त ठरते.

बालसंगोपन योजनेचा अर्ज केल्यानंतर काय होते?

अर्ज प्राप्त झाल्यानंतर त्याची छाननी केली जाते. त्यानंतर पात्रतेची प्रत्यक्ष पडताळणी करण्यासाठी सामाजिक तपासणी आणि गृहभेट केली जाऊ शकते.

शासन निर्णयात अर्ज प्राप्त झाल्यानंतर प्रस्ताव बाल कल्याण समितीकडे पाठविणे, गृहभेटीचा आदेश देणे आणि सामाजिक तपासणी अहवाल तयार करण्याची प्रक्रिया नमूद आहे.

बाल कल्याण समिती संबंधित कागदपत्रे, गृहभेट आणि सामाजिक तपासणी अहवालाचा विचार करून पुढील निर्णय घेते. मंजुरीनंतर जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी कार्यालयामार्फत आदेश काढला जातो.

शासन निर्णयानुसार बाल संगोपन (Bal Sangopan Yojana) योजनेच्या निधीचे वितरण DBT प्रणालीद्वारे लाभार्थ्यांच्या खात्यात आणि संबंधित संस्थेच्या खात्यात करण्याची तरतूद आहे.

म्हणून अर्जाच्या वेळी बँक खात्याची माहिती आणि आवश्यक कागदपत्रे अचूक देणे महत्त्वाचे आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न!

1. बालसंगोपन योजना काय आहे?

काळजी व संरक्षणाची गरज असलेल्या पात्र बालकांना कौटुंबिक वातावरणात संगोपन आणि विकासासाठी आधार देणारी महाराष्ट्र शासनाची योजना आहे.

2. बालसंगोपन योजनेसाठी कोण पात्र आहे?

अनाथ, एक पालक असलेली आणि शासन निर्णयात नमूद केलेल्या विविध विशेष परिस्थितींमध्ये असलेली पात्र बालके या योजनेच्या लाभासाठी विचारात घेतली जाऊ शकतात.

3. बालसंगोपन योजनेत किती पैसे मिळतात?

30 मे 2023 च्या शासन निर्णयानुसार प्रति बालक मासिक परिपोषण अनुदान ₹2,250 करण्यात आले होते. 2026 मधील अद्ययावत रक्कम अधिकृत आदेशातून तपासावी.

4. बालसंगोपन योजनेसाठी कोणती कागदपत्रे लागतात?

रहिवासी दाखला, आधार, उत्पन्नाचा दाखला, जन्मतारखेचा दाखला, शाळेची कागदपत्रे, बँक पासबुक आणि प्रकरणानुसार मृत्यू दाखला, वैद्यकीय प्रमाणपत्र किंवा इतर कागदपत्रे लागू शकतात.

5. बालसंगोपन योजनेसाठी अर्ज कुठे करायचा?

अंगणवाडी सेविका, संबंधित बाल विकास प्रकल्प कार्यालय, जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी कार्यालय किंवा संबंधित अधिकृत यंत्रणेमार्फत अर्जाची प्रक्रिया केली जाऊ शकते.

6. बालसंगोपन योजनेचा लाभ किती वयापर्यंत मिळतो?

काही पात्र श्रेणींसाठी 18 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत लाभाची तरतूद आहे. मात्र काही विशेष प्रकरणांमध्ये लाभाचा कालावधी वेगळा असू शकतो.

7. एका कुटुंबातील किती मुलांना लाभ मिळतो?

सामान्यतः एका कुटुंबातील दोन बालकांना लाभ देण्याची तरतूद आहे. काही विशेष परिस्थितींमध्ये अपवाद लागू होतो.

8. बालसंगोपन योजनेचे पैसे खात्यात कसे येतात?

शासन निर्णयानुसार DBT प्रणालीद्वारे लाभ वितरणाची तरतूद आहे.

9. अर्ज केल्यानंतर पुढे काय होते?

अर्जाची छाननी, आवश्यक असल्यास गृहभेट व सामाजिक तपासणी, बाल कल्याण समितीचा विचार आणि त्यानंतर मंजुरीची प्रक्रिया होते.

10. बालसंगोपन योजनेची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?

महिला व बाल विकास विभाग, महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर आणि महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत GR संकेतस्थळावर संबंधित माहिती तपासता येते.

महत्त्वाची सूचना! बाल संगोपन (Bal Sangopan Yojana) योजनेचे नियम, पात्रता, आर्थिक मदत आणि अर्ज प्रक्रिया शासनाच्या नवीन निर्णयानुसार बदलू शकते. त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी संबंधित जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी कार्यालय किंवा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध असलेली अद्ययावत माहिती तपासावी.

महिला व बाल विकास विभाग शासन निर्णय : क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बालसंगोपन (Bal Sangopan Yojana) योजनेच्या सुधारीत मार्गदर्शक सुचनांबाबत शासन निर्णय पाहण्यासाठी इथे क्लिक करा.

खालील लेख देखील वाचा!

1. महिला बाल विकास योजना 2026: आता महाडीबीटीवर ऑनलाईन अर्ज सुरू; पहा नवीन शासन निर्णय (GR)
2. निरोगी पिढीसाठी माता बाल आरोग्य योजना – Maternal Child Health Scheme
3. सुधारित प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना २.० – Revised Pradhan Mantri Matru Vandana Yojana 2.0
4. सुकन्या समृद्धि योजना (Sukanya Samriddhi Account)
5.  “माझी कन्या भाग्यश्री” सुधारित नवीन योजना
6. आता तुमच्या आरोग्य सेतू ॲपवरुन तुमचा आयुष्मान भारत आरोग्य खाते क्रमांक तयार करा
7. बँक खाते आधार नंबरला ऑनलाईन/ऑफलाईन लिंक करण्याची सविस्तर प्रोसेस !

वरील लेख आपल्या सर्व मित्रांना शेअर करा. आपल्याला या लेखाबद्दल काही प्रश्न असल्यास, कृपया कमेंट करा.

आमच्या सोशल मीडिया व्हॉट्सअ‍ॅप, फेसबुक आणि टेलिग्राम ग्रुप मध्ये सामील होण्यासाठी येथे क्लिक करा !!