ग्रामपंचायतीचा अर्थसंकल्प व लेखे (ग्रामपंचायत बजेट) महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम कलम ६२ नुसार!

गावाच्या विकासाचा कणा म्हणजे ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget). गावात रस्ते, पाणी, स्वच्छता, वीज, आरोग्य, शिक्षण, सामाजिक उपक्रम यासाठी पैसा कुठून येतो आणि कुठे खर्च होतो, हे सगळे ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget) ठरवते. अनेक नागरिकांना असे वाटते की बजेट म्हणजे फक्त आकडेमोड; पण प्रत्यक्षात ते गावाच्या भविष्यासाठी केलेले आर्थिक नियोजन असते.

महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियमातील कलम ६२ नुसार दरवर्षी ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget) तयार करणे बंधनकारक आहे. हे बजेट सरपंच, सचिव, ग्रामपंचायत सदस्य, पंचायत समिती आणि ग्रामसभा यांच्या सहभागातून तयार होते. चला तर मग, ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget) म्हणजे काय, ते कसे तयार होते, त्यात काय-काय बाबी असतात आणि नागरिकांची भूमिका काय असते, हे सविस्तरपणे समजून घेऊया.

ग्रामपंचायत बजेट – Gram Panchayat Budget:

पुढील आर्थिक वर्षासाठी ग्रामपंचायतीला मिळणारे अंदाजित उत्पन्न (जमा) आणि गावाच्या विकासासाठी होणारा अंदाजित खर्च, याचे लेखी स्वरूप म्हणजे ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget). यालाच ग्रामपंचायत अर्थसंकल्प किंवा अंदाजपत्रक असेही म्हणतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, “पुढील वर्षी किती पैसे येणार आणि ते कुठे खर्च करणार?” याचे नियोजन म्हणजे ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget).

ग्रामपंचायत बजेट तयार करण्याचा कायदेशीर आधार

महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम, १९५८ मधील कलम ६२ व ६२-अ मध्ये ग्रामपंचायत (Gram Panchayat Budget) बजेटची संपूर्ण प्रक्रिया दिलेली आहे.

महत्त्वाच्या तरतुदी:

• दरवर्षी पुढील आर्थिक वर्षासाठी बजेट तयार करणे बंधनकारक

• सरपंचाने २८ फेब्रुवारीपर्यंत बजेट पंचायत समितीला सादर करणे

• ७ मार्चपर्यंत ग्रामपंचायतीच्या शिफारशी अंतिम करणे

• १५ मार्चपर्यंत ग्रामसभेची मान्यता घेणे

• ३१ मार्चपर्यंत पंचायत समितीची मंजुरी

ग्रामपंचायत बजेट कोण तयार करतो?

ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget) तयार करण्याची जबाबदारी खालील घटकांवर असते:

• सरपंच – बजेट सादर करण्याची मुख्य जबाबदारी

• ग्रामसेवक / सचिव – आकडे, नोंदी व लेखा मांडणी

• ग्रामपंचायत सदस्य – शिफारशी व सूचना

• ग्रामसभा – अंतिम मान्यता

• पंचायत समिती – प्रशासकीय मंजुरी

ग्रामपंचायत बजेट कधी तयार होते?

ग्रामपंचायत बजेटमध्ये काय समाविष्ट असते? ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget) प्रामुख्याने दोन भागांत विभागलेले असते:

• जमा (उत्पन्न)
• खर्च

ग्रामपंचायत बजेट – जमा (उत्पन्न) बाबी

1. कर स्वरूपातील उत्पन्न

• मालमत्ता कर

• दिवाबत्ती कर

• स्वच्छता कर

• दुकाने, हॉटेल, व्यवसाय कर

• यात्रा व जत्रा कर

• वाहन कर

• सेवा कर

• इतर स्थानिक कर

2. करेत्तर उत्पन्न

• पाणीपट्टी

• बाजार फी

• स्टँड फी

• जागा भाडे

• व्याज

• देणग्या

3. शासनाकडून मिळणारी अनुदाने

• राज्य शासन अनुदान

• केंद्र शासन योजना (स्वच्छ भारत, जलजीवन, इ.)

• जिल्हा परिषद / पंचायत समिती निधी

• आमदार / खासदार निधी

4. प्रारंभिक शिल्लक

• मागील वर्षातील उरलेली रक्कम

या सर्वांचा मिळून ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget) मधील एकूण उत्पन्न ठरते.

ग्रामपंचायत बजेट – खर्चाच्या बाबी

1. प्रशासन व आस्थापना खर्च

• कर्मचारी वेतन

• प्रवास भत्ता

• कार्यालयीन खर्च

• स्टेशनरी, वीज, फोन

आस्थापना खर्च एकूण उत्पन्नाच्या 35% पेक्षा जास्त नसावा.

2. अनिवार्य सेवा खर्च

• पाणीपुरवठा

• स्वच्छता

• रस्ते

• दिवाबत्ती

• आरोग्य

• शिक्षण

3. सामाजिक व विशेष खर्च

• मागासवर्गीयांसाठी किमान 15%

• अपंगांसाठी किमान 5%

• महिला व बालकल्याण

• सांस्कृतिक कार्यक्रम

4. जिल्हा ग्राम विकास निधी

• उत्पन्नाच्या 0.25% योगदान बंधनकारक

ग्रामसभा आणि ग्रामपंचायत बजेट

ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget) ग्रामसभेशिवाय पूर्ण होत नाही.

ग्रामसभा काय करते?

• बजेट वाचून दाखवले जाते

• खर्चावर प्रश्न विचारले जातात

• सूचना व हरकती घेतल्या जातात

• मंजुरी किंवा सुधारणा सुचवल्या जातात

ग्रामसभेची मंजुरी म्हणजे लोकशाहीची खरी ताकद.

सुधारित किंवा पुरवणी ग्रामपंचायत बजेट

कलम ६२-अ नुसार:

• आर्थिक वर्षात नवीन गरज निर्माण झाल्यास

• नैसर्गिक आपत्ती, आपत्कालीन कामे

• अतिरिक्त निधी मिळाल्यास

सुधारित / पुरवणी ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget) सादर करता येते.

ग्रामपंचायत बजेट का महत्त्वाचे आहे?

• गावाचा नियोजित विकास

• भ्रष्टाचारावर नियंत्रण

• निधीचा योग्य वापर

• नागरिकांचा सहभाग

• पारदर्शक प्रशासन

ग्रामपंचायत बजेटबाबत नागरिकांनी काय करावे?

• ग्रामसभेला हजेरी लावावी

• बजेट वाचून समजून घ्यावे

• चुकीच्या खर्चावर प्रश्न विचारावेत

• विकासकामांची मागणी करावी

❓ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

Q1. ग्रामपंचायत बजेट म्हणजे काय?:- ग्रामपंचायतीचे पुढील वर्षासाठीचे उत्पन्न व खर्चाचे नियोजन म्हणजे ग्रामपंचायत बजेट (Gram Panchayat Budget).

Q2. ग्रामपंचायत बजेट कधी मंजूर होते?:- दरवर्षी 31 मार्चपूर्वी पंचायत समितीकडून मंजूर होते.

Q3. ग्रामपंचायत बजेट ग्रामसभेत का ठेवले जाते?:- लोकांचा सहभाग व पारदर्शकता राखण्यासाठी.

Q4. ग्रामपंचायत बजेटमध्ये किती टक्के रक्कम मागासवर्गीयांसाठी राखीव असते?:- किमान 15%.

Q5. नागरिक ग्रामपंचायत बजेट पाहू शकतात का?:- होय, बजेट सार्वजनिक दस्तऐवज आहे.

पुढील लेख देखील वाचा!

1. भ्रष्टाचारी किंवा अकार्यक्षम सरपंच, ग्रामसेवक, तलाठी तुम्हालाही घाबरतील फक्त हे काम करा !
2. ग्रामसेवकाची कामे व जबाबदाऱ्या कोणत्या? ग्रामसेवकांकडून माहिती मिळवण्यासाठी माहिती अधिकार अर्ज (RTI) कसा करायचा?
3. ग्रामपंचायतीचे काम कसे चालते? सरपंच, उपसरपंच व सदस्यांना मानधन किती? ग्रामस्थ म्हणून गावच्या विकास कामात कसं सहभागी व्हायचं आणि विकासकामांवर लक्ष कसे ठेवायचं? जाणून घ्या सविस्तर माहिती
4. आपल्या गावासाठी सरकारने दिलेला निधी ग्रामपंचायतीने कुठे खर्च केला? ग्रामपंचायतीच्या विकासकामांवर लक्ष कसं ठेवायचं? जाणून घ्या सविस्तर माहिती
5. एका ग्रामपंचायतीला दरवर्षी किती निधी मिळतो? सरपंच गावाच्या विकासासाठी किती निधी गावात आणू शकतो? जाणून घ्या सविस्तर माहिती
6. ग्रामसभांच्या कामकाजांची नोंद आता GS NIRNAY ॲपव्दारे होणार !
7. ग्रामपंचायतीचा मागील तीन वर्षाचा लेखा परीक्षण अहवाल (ऑडिट रिपोर्ट) साठी असा करा माहिती अधिकार अर्ज
8. ग्रामपंचायतीच्या सर्व सभांच्या सुचना व इतिवृत्त नोंदवही बाबत शासन नियम
9. ग्रामपंचायतीच्या विविध बँक खात्यांचा हिशोब पहा ऑनलाईन; असे करा ग्रामपंचायत बँक पासबुक डाऊनलोड

वरील लेख आपल्या सर्व मित्रांना शेअर करा. आपल्याला या लेखाबद्दल काही प्रश्न असल्यास, कृपया कमेंट करा.

आमच्या सोशल मीडिया व्हॉट्सअ‍ॅप, फेसबुक आणि टेलिग्राम ग्रुप मध्ये सामील होण्यासाठी येथे क्लिक करा !!